गड आणि किल्ले

गड आणि किल्ले

गड आणि किल्ले

  • छ. शिवरायप्रिय पन्हाळा - (समुद्गसपाटीपासून ९५३ मी उंच)

    कोल्हापूरातील हा महत्वाचा किल्ला छ. शिवरायांचा आवडीचा किल्ला होता. १० नोव्हेंबर १६५९ रोजी प्रतापगडाच्या पायथ्याशी अफजलखानाचा वध केल्यानंतर अवघ्या १८ दिवसांत महाराजांनी प्रतापगडापासून पन्हाळ्यापर्यंतचा प्रदेश जिंकून घेतला. २८ नोंव्हेंबर १६५९ इ. रोजी महाराजांनी पन्हाळा किल्ला जिंकला. ज्यावेळी महाराजांनी हा किल्ला जिंकला त्यावेळी ते रात्री किल्ल्यावर पोहचले. त्यावेळी महाराजांना किल्ला पाहण्याची इतकी उत्सुकता होती की, त्यांनी तो सकाळपर्यंत उजेडाची वाट न पाहता पेटत्या मशालीच्या उजेडातच हा किल्ला पाहिला होता.

    पन्हाळा हा किल्ला कोल्हापूर जिल्ह्यातील सर्वात जास्त अवशेष असलेला संपन्न असा किल्ला आहे. आज येथे आपल्यला तीन दरवाजा, आंधार बाव, अंबर खाना, दुतोंडी बुरुज, नागझरी, सज्जा कोटी, कलावंतीन महल, छ. संभाजी महाराज मंदिर (करवीरकर), शिवछत्रपती मंदिर, पुसाटी बुरुज, धर्मकोठी, पराशर गुहा, रेडेमहल (डेरेमहल), वाघ दरवाजा (तबक उद्यान), साधोबा दर्गा, शिवा काशिद समाधी स्थळ इत्यादी अनेक अवशेष इथे पाहता येतात. येथे गाईडची सुविधा असल्याने तुम्ही हा किल्ला जलद पाहू शकता व तेथून जवळच असलेल्या पावनगडाला भेट देवू शकता.

    पन्हाळा हा किल्ला कोल्हापूर जिल्ह्यातील सर्वात जास्त अवशेष असलेला संपन्न असा किल्ला आहे. आज येथे आपल्यला तीन दरवाजा, आंधार बाव, अंबर खाना, दुतोंडी बुरुज, नागझरी, सज्जा कोटी, कलावंतीन महल, छ. संभाजी महाराज मंदिर (करवीरकर), शिवछत्रपती मंदिर, पुसाटी बुरुज, धर्मकोठी, पराशर गुहा, रेडेमहल (डेरेमहल), वाघ दरवाजा (तबक उद्यान), साधोबा दर्गा, शिवा काशिद समाधी स्थळ इत्यादी अनेक अवशेष इथे पाहता येतात. येथे गाईडची सुविधा असल्याने तुम्ही हा किल्ला जलद पाहू शकता व तेथून जवळच असलेल्या पावनगडाला भेट देवू शकता. पन्हाळा हा किल्ला एक थंड हवेचे ठिकाण म्हणून लोकप्रिय झालेला आहे. येथे मनाला सुखावणारा गारवा जाणवतो. अतिशय अल्हाददायक असं येथलं वातावरण आहे. इथलं झुणका-भाकर, भरली वांगी तर लाजवाबच.

    *टीप- राहण्याची व जेवणाची तसेच पिण्याच्या पाण्याची इथे उत्तम सोय आहे.

    *कसं जायचं- कोल्हापूर शहर- रत्नागिरी रोड- पन्हाळा, २० किमी

  • पन्हाळ्याचा संरक्षक - पावनगड (समूद्गसपाटीपासून ९५३ मी)

    छ. शिवरायांनी पन्हाळा गडाच्या संरक्षणाच्या दृष्टीने त्याच्या बाजूच्या डोंगरावर हा किल्ला बांधून घेतला. त्यामुळे पूर्वी शत्रू सैन्य पन्हाळा समजून पावन गडावर हल्ला करायचे. येथील शिबंदी त्यांना कडवा प्रतिकार करायचे. त्यामुळे शत्रु सैन्याचे श्रम व वेळ वाया जात असे. त्यामुळे शत्रु सैन्याला पन्हाळा सहजासहजी घेत येत नसे यातून छ. शिवरायांची दूरदृष्टी दिसते. आज या किल्ल्यावर मार्केंडेय ऋषिंची गुहा, महादेव मंदिर, राजवाड्याचे अवशेष, तुपाची विहीर (खुप महिने तुप या विहीरीत साठवून कुजवत, हे कुजलेले तूप लढाईतील जखमींच्या जखमांवर लावत त्यामुळे जखम चिघळत नसे व लवकर भरुन येत असे.) गडाच्या पूर्वेला चौकोनी बुरुज, चाँद सुरज बुरुज इ. अवशेष व छोटी छोटी मंदिरे इथे पहायला मिळते.

    *टीप- चहा, नाष्टा व पाण्याची सोय आहे, राहण्याची सोय नाही.

    कसं जायचं - पन्हाळा - पराशर गुहेपासून पूढे - पावनगड, २ किमी

  • इतिहास प्रसिध्द किल्ला - रांगणा (समुद्गसपाटीपासून ६७९ मी उंच)

    रांगणा किल्ल्याची उपयुक्तता सांगणारे कित्येक पुरावे आपल्याला ऐतिहासिक कागदपत्रात ठिकठिकाणी पहायला मिळतात. अशाच एका १७८१ सालच्या एका एैतिहासिक पत्रात रांगण्याचे महत्व सांगणारे एक विधान अतिशय मार्मिक आहे. एक रांगणा खबरदार तर सर्व सुरक्षित नाहीतर सकल सावंत बारदेशावर उतरेल या वाक्यावरुनच रांगणा किल्ल्याचे महत्व लक्षात येते. हा किल्ला कोल्हापूर पासून जवळपास १०० किमी अंतरावर असून एक जबरदस्त अनुभव देण्यासाठी सज्ज आहे.

    आज या गडावर तटबंदी, भग्न दरवाजा, रणमंडळ, निंबाळकर बावडी, शिवमंदिर, दगडी दिपमाळ, रांगणाई देवी मंदिर, गणेश मंदिर, हत्ती सोंड माची, चिलखती बुरुज, केरवड्याचा महादेव, कोकण दरवाजा इत्यादी अनेक अवशेषांनी सज्ज असा हा किल्ला आहे. येथील भन्नाट वारा याच बरोबर मन मोहून टाकणारा सुर्यास्त जबरदस्त आहे. रांगणा किल्ला व्यवस्थित पाहण्यासाठी गडावर एक मुक्काम करणे गरजेचे ठरते. गडप्रेमींनी हा किल्ला एक रात्र किल्ल्यावरच राहून पूर्ण पहावा.

    टिप - रांगणा किल्ल्यावर राहण्यासाठी रांगणाई मंदिर योग्य असून तेथून जवळच पाणीही आहे. जेवणाची सोय स्वतः करावी.

    *कसं जायचं- कोल्हापूर- गारगोटी - कडगांव - पाटगांव - भटवाडी - रांगणा,१०० किमी.

  • नावाप्रमाणे विशाल असा विशाळगड - समुद्गसपाटीपासून १०२१ मी उंच

    कोल्हापूर जिल्ह्यातील किल्ल्यापैकी समुद्गसपाटीपासून सर्वात उंचीवर वसला आहे. याचं आकारमान प्रचंड आहे. म्हणूनच याचं नाव विशाळगड ठेवलं असावं. इथे मलिक रेहानचा दर्गा असून तो फार प्रसिध्द आहे. विशाळगडावरील अक्राळ विक्राळ द-या व द-यातून वाटणारा भन्नाट वारा, अनुभवण्यासारखा आहे. आज या गडावर वीर बाजीप्रभू व फुलाजी प्रभू देशपांडे या बंधुंच्या समाध्या, मारुती मंदिर, गणेश मंदिर, भगवंतेश्वर मंदिर, मुंढा दरवाजा, विठ्ठल रुक्माई, पंत प्रतिनिधींचा वाडा, अर्धचंद्ग विहीर, रणमंडळ टेकडी, नरसोबा मंदिर, राममंदिर, कोकण दरवाजा, घोड्याच्या टापा, सतीशीळा, शिव छत्रपतींचे पुत्र छ. राजाराम महाराज यांच्या पत्नी अंबिकाबाई यांची समाधी अशा अनेक ऐतिहासिक महत्व असणा-या गोष्टी आहेत. हा किल्ला म्हणजे अनेक ऐतिहासिक घडामोडींचा साक्षीदार आहे.

    *टीप- राहण्याची व जेवणाची तसेच पिण्याच्या पाण्याची इथे उत्तम सोय आहे.

    कसं जायचं - कोल्हापूर शहर - मलकापूर - पांढरेपाणी - टेंभूर्णीवाडी-गजापूर-विशाळगड, ८० किमी.

  • प्रेक्षणीय गगनबावडा - (समुद्गसपाटीपासून ६९१ उंच)

    कोल्हापूरच्या पश्चिमेला गगनबावड्यात ६० किमी अंतररावर हा किल्ला वसलेला आहे. घाटवाटांवर लक्ष ठेवण्यासाठी या किल्ल्यांची निर्मिती केली गेली. या किल्ल्यावर गगनगिरी महाराजांचा मठ व मंदिर, बालेकिल्ला, म्हसोबा मंदिर, विठ्ठलाई देऊळ चौथरा, गैबी दर्गा मंदिर, राजवाड्याचे अवशेष इत्यादी ठिकाणे पाहता येतात. पर्जन्य काळात हा किल्ला हिरवाईने नटून जातो, त्यावेळी या किल्ल्यास भेट देण्यास एक वेगळीच मजा येते. किल्ल्याच्या सर्वोच्च ठिकाणावरुन करुळ घाटाचं व आजूबाजूच्या डोंगररांगांचं सौंदर्य न्याहाळणं म्हणजे जणू काही स्वर्गीय आनंदच (स्वर्ग कोणी बघीतलाय म्हणा, पण आपलं म्हणतात... म्हणून स्वर्गीय)

    िप - मुक्काम व जेवणाची गगनबावड्यात हॉटेल्सची सोय आहे.

    *कसं जायचं -कोल्हापूर - गगनबावडा - गगनगड, ६० किमी

  • भक्कम नैसर्गिक संरक्षण रचनेचा पारगड (समुद्गसपाटीपासून ७३८ मी उंच)

    कोल्हापूरातील चंदगड तालुक्यातील ४ किल्ल्यांपैकी हा एक महत्वाचा किल्ला आहे. चंदगडमधून पारगडकडे जाणारा जाताना होणारा प्रवास हा तिथल्या निसर्गरम्य वाटेमुळे अविस्मरणीय ठरतो. सकाळी जर लवकर निघालात तर अनेक नानाविध किलबिलाट करणारे पक्षी, रानटी कोंबड्या, मुंगुस, मोर, साप इ. प्राणी सहज दिसू शकतात. बाजूची झाडी पाहत जाताना एक प्रकारची शांतता व प्रसन्नता मिळते. आज या किल्ल्यावर तोफ, अज्ञात समाधी, मारुती मंदिर, जांभा दगडाच्या पाय-या, छ. शिवरायांचा पुतळा, भवानी मंदिर, महादेव, गुंजल, गणेश व काटक तलाव त्याचबरोबर १८ विहीरी या गडावर आहेत. महादेव फडणीस, मावळे, भालेकर, भांडे, झेंडे असे बुरुज पहायला मिळतात. तर तुळसाबाई माळवे यांची समाधी इत्यादी महत्वपूर्ण गोष्टी आहेत.

    टिप - गडावर मुक्कामास शाळा, भवानी मंदिराशेजारील खोली असून अंगाऊ कल्पना दिल्यास गडावर चहा, फराळ तसेच जेवणाची सोय होऊ शकते.

    *

    कसं जायचं - कोल्हापूर - चंदगड - हेरे - इसापूर - पारगड, १५० किमी.

  • आटोपशिर पण मस्तच - कलानिधीगड (समुद्गसपाटीपासून उंची १०१५ मी)

    निसर्ग रम्य चंदगड तालुक्यातील ४ किल्ल्यापैकी हा दुसरा किल्ला असून किल्ल्याचा डोंगर आपल्या वैशिष्ट्यपूर्ण आकारामुळे पर्यटकांचे लक्ष आपसूकच आपल्याकडे वेधून घेतो.या किल्ल्याचे नाव कलानिधीगडच पण स्थानिकांमध्ये बहुतांशी लोक या किल्ल्याला काळानंदी गड म्हणूनच ओळखतात.

    आज या किल्ल्यावर पूर्वाभिमुख प्रवेशव्दार, जांभ्या दगडातील लांब असा वाडा, तटबंदी, शिवलिंग, भैरव व भवानीची मूर्ती असणारी चि-याच्या बांधकामातील छोटी मंदिरे, कोरीव हौद, भव्य तट व बुरुज, तुळशी वृंदावनासारखी असलेली समाधी, पाषानातील देखणी गणेशाची कलात्मक मुर्ती, खोल विहीरी इ. अवशेष पहायला मिळतात. या किल्ल्यावर फॅमिलीबरोबर जाणे. अविश्वसनीयच ठरते. किल्ल्याचा घेर कमी पण अतिशय सुंदर असा हा किल्ला आहे. किल्ला फिरायला तासभर वेळ पुरतो. कलानिधी गडावरुन ताम्रपाणी, नदीचे विलोभनीय दृष्य दिसते.घनदाट जंगलातील सह्याद्गीची पर्वतरांग, झांबरे धरण प्रकल्प पाहता येते.

    टिप - गडावर राहण्याची सोय नाही.

    *कसं जायचं - कोल्हापूर शहर - चंदगड - हेरा - पाटणेमार्गे - कलानंदी गाव - कलानिधी गड, १४० किमी

  • अप्रतिम विहीर आणि गुहांची सफर- महिपालगड (समुद्गसपाटीपासून उंची ९८२ मी.)

    कोल्हापूरच्या दक्षिणेकडील चंदगड तालुक्यातील ४ किल्ल्यांपैकी हा ३ रा किल्ला. आज किल्ल्यावर काताळात खोदून तयार केलेली ७० फुट लांब तर ४० फुट रुंद व प्रचंड खोली असलेली विहीर पाहण्यासारखी आहे. तसेच जांभ्या दगडात खोदलेली प्राचीन गुहा नक्की पहावी अशीच आहे. त्याचबरोबर वैद्यनाथ मंदिर, शिलालेख, गोळदेव, अंबाबाई मंदिर, गणेश दरवाजा, तटबंदी, बुरुज, दगडी भांडी इत्यादी अवशेष इथे पहाता येतात.

    या किल्ल्याच्या काही भागावर लोकवस्ती आहे. किल्ल्यावरुन आजूबाजूचा हिरवागार टवटवीत निसर्ग पाहता येतो. हा किल्ला पूर्ण पाहण्यास २ तास पुरतात.

    टिप : राहण्याची व जेवणाची सोय नाही.

    *कसं जायचं - कोल्हापूर शहर- बेळगांव रोड - यमुनापूर गांवातून उजव्या हातास वळण - शिणोळी फाटा - देवरवाडी - महिपालगड, १२७ किमी

  • दुर्लक्षीत गंधर्व गड - समुद्ग सपाटीपासून उंची, ९१६ मी

    कोल्हापूरच्या चंदगड तालुक्यातील हा ४ था आणि शेवटचा किल्ला आहे. या किल्ल्यावर फार कमी अवशेष पहायला मिळतात. तसं पहायला गेलं तर हनुमानाची मूर्ती, २ विहीरी ३-४ चोर दरवाजे, शेवटच्या घटका मोजणारे बुरुज, क्वचित तटबंदी येथे पहायला मिळते.

    किल्ला उंचावर असल्याने किल्ल्यावरुन आजूबाजूचा परिसर मात्र जबरदस्त दिसतो. इथून निसर्गाचं विहंगम दृष्य पाहता येते. गडावर जिर्णोध्दार केलेलं चाळोबा मंदिर प्रशस्त आहे. या मंदिराच्या सभोवताली नागदेवता, गणपती, यांच्या जुन्या काळातील मुर्त्या आहेत. तसेच अनेक नक्षीकाम केलेले दगडही पाहता येतात. येथील गावक-यांचा स्वभाव चांगला असून मदतीस तत्परता दाखवतात.

    टिप - राहण्याची व जेवणाची सोय नाही.

    *कसं जायचं - कोल्हापूर शहर - चंदगड - वळकुळी फाटा - गंधर्वगड (१०५ किमी)

  • अवशेष संपन्न भव्य किल्ला - भुदरगड- (समुद्गसपाटीपासून उंची ९७८ मी.)

    कोल्हापूरच्या दक्षिणेला असणा-या गारगोटी गावाजवळ हा किल्ला आहे. या अवशेष संपन्न किल्ल्याला भेट देणे म्हणजे एक सुखद अनुभव आहे. या किल्ल्यावर भैरवनाथ मंदिर पालखी चौथरा, ध्वज बुरुज, दिपमाळा, भक्कम तटबंदी, कचेरी, शिवमंदिर, इतिहासाची साक्ष देणारी तोफ, भवानी व महादेव मंदिर, गडसदरेचे अवशेष, जांभ्या दगडातील वाडा, अप्रतिम दुधसागर तलाव, जखुबाई गुहामंदिर, पोखर धोंडी (पहारेक-यांची १० बाय १० फुट खोदलेले जांभ्या दगडातील शिळा) इत्यादी अवशेष आपणांस पाहता येतात. संपूर्ण गड व्यवस्थित फिरण्यास ४ तास लागतात.

    टिप - गडावर राहण्याची व जेवणाची सोय नाही. पिण्याच्या पाण्यासाठी भैरवनाथाच्या देवळामागे हातपंप आहे.

    *जायचं कसं- कोल्हापूर- कळंबा- गारगोटी- पुष्पनगर -शिंदेवाडी-राणेवाडी -पेठ शिवापूर- भूदरगड किल्ला (५० किमी.)

  • प्रेक्षणीय विहीरी असलेला - सामानगड, (समुद्गसपाटीपासून ९१६ मी. उंच)

    कोल्हापूर जिल्ह्याच्या गडहिंग्लज तालुक्यात सामानगड किल्ला वसला आहे. नावाप्रमाणे याचा वापर सामान ठेवण्यासाठी म्हणजेच युध्द साहित्य सुरक्षित ठेवण्यासाठी केला जायचा. या किल्ल्यांच्या बाजूने भुदरगड इत्यादी किल्ल्यांमुळे हा किल्ला सुरक्षित होता. या किल्ल्यास जाण्यासाठी कोल्हापूरहून ५५ किमी अंतर कापावे लागते.

    आज या किल्ल्यावर नवीन बांधलेला प्रवेशव्दार निशानी बुरुज, जांभ्या दगडातील विहीरी, कमानबाव, गडदैवता अंबाबाई, विहिर संकुले, कातळ दगडाचे भुयार, चोर दरवाजा, सोंड्या बुरुज, मुघल टेकडी, हनुमान मंदिर व लेणी, तटबंदी इत्यादी विविध वास्तु गडावर पहायला मिळतात.

    सामानगडावरील प्रचंड मोठ्या विहीरी पाहिल्यावर या विहीरी खोदण्यातून निघालेल्या खडकांमधूनच या किल्ल्याची तटबंदी बांधली असावी अस वाटतं किल्ल्याच्या प्रवेशव्दारापासून फक्त ५०० ते ७०० मीटर अंतरावरील भिमसागरी मंदिर व त्यासमोरील कातळात खोदून काढलेले लेणे पहाण्यासारखेच आहे. असं म्हणतात की तेथे राम, सीता, लक्ष्मण यांनी वास्तव्य केले होते. टीप - सामानगड व्यवस्थित पाहण्यास दीड तास पुरतो तसेच गडावर राहण्याची व जेवणाची सोय नाही तसेच पिण्याच्या पाण्याचीही सोय नाही.

    *कसं जायचं - कोल्हापूर शहर - गडहिंग्ल - सामानगड

  • घनदाट अरण्यातला - शिवगड (समुद्गसपाटीपासून उंची - ७२८ मीटर)

    कोल्हापूर जिल्ह्यातील राधानगरी तालुक्यात दाजीपूर गवा अभयारण्यामध्ये राधानगरी व काळम्मावाडी धरण परिसरात हा किल्ला वसला आहे. शिवगड किल्ल्याला जाण्यासाठी कोणतेही मार्गदर्शक फलक नसल्याने सहसा सापडत नाही. विचारत विचारत जावे लागते. (विचारायला माणूस सापडला तर!)

    तर अशा या किल्ल्यावर आज काही बुरुज, एक अप्रतिम सतीशिळेचा सुंदर पाषाण, दुहेरी तटबंदी, भग्न प्रवेशव्दार, लांबलचक तट, कुंड व किल्ल्यांवरील विस्तीर्ण माळ पहायला मिळतो. जरी इथे अवशेष कमी असले तरी या किल्ल्यावर भटकायला विलक्षण आनंद मिळतो. जेंव्हा आपण जंगलातून वाट काढत इथे पोहचतो तेंव्हा काहीतरी वेगळं केल्याची भावना निर्माण होते, भारी वाटतं. किल्ल्यावरुन खाली पाण्याचा मोठा जलाशय दिसतो तो लय भारी असाच आहे. त्याचबरोबर आजुबाजूला विस्तीर्ण जंगल व भन्नाट वा-याची सोबत आहेच. इकडे फारसे कोणी ये जा करत नसल्याने एक प्रकारची निरव शांतता येथे आढळते.

    टीप - गडावर राहण्याची, पाण्याची व जेवणाची सोय नाही. किल्ला पूर्ण पहायला तासभर वेळ पुरतो.

    *कसं जायचं - कोल्हापूर शहर - फोंडा घाट - राधानगरी - दाजीपूर अभयारण्य - शिवगड, (८० किमी.)

  • कार्जिडा घाट परिसरातील मुडागड, (समुद्गसपाटीपासूनची उंची ६९८ मीटर)

    कोल्हापूरच्या पश्चिमेला ४५ किमी अंतरावर पडसाळी गावाच्या दक्षिणेला कार्जिडा घाट परिसरात हा गड आहे. याच कार्जिडा घाटावर लक्ष ठेवण्यासाठी मुडागडाची निर्मिती केली होती. किल्ल्याला जाताना शक्यतो स्थानिकाची मदत घ्यावी. संपूर्ण गडच जंगलाच्या भक्षस्थानी पडला आहे.

    आज या गडावर तटबंदीचे जांभे दगड, जंगली झाडे व वनस्पतींनी व्यापलेले चौथरे एवढ्याच वास्तू इथे आहेत. त्यामुळे फक्त हौशी व खरे किल्लेप्रेमीच इथे भेट देतात.

    टीप - गडावर राहण्याची, जेवणाची व पाण्याची सोय नाही.


    *कसं जायचं - कोल्हापूर शहर - कळे - बाजारभोगाव - कोलिक - पडसाळी - मुडागड